شان نزول آیه شرا
شأن نزول
ثعلبي در تفسيرش چنين آورده است: «در کتابها ديدهام، پيامبر اکرمصلي الله عليه وآله هنگامي که خواست به مدينه هجرت کند، علي بن ابي طالبعليه السلام را براي برآوردن ديون و پرداختن وديعههايي که نزد او بوده است به جاي خود نشاند. آن شبي که به سوي غار حرکت کرد همان شب هجرت بود، در حالي که مشرکان خانه او را احاطه کرده بودند، دستور داد تا حضرت عليعليه السلام در بستر او بخوابد. پيامبرصلي الله عليه وآله به او فرمود: برد حضرمي سبز مرا بر روي خود بينداز و در رختخواب من بخواب، و بدان که اگر خداوند بخواهد، به تو مکروهي نخواهد رسيد.
عليعليه السلام اين دستور را عملي ساخت. خداوند متعال به جبرئيل و ميکائيل چنين وحي کرد: همانا من عقد اخوت بين شما دو تا بستم و عمر يکي از شما را از ديگري طولانيتر کردم. کداميک از شما حاضريد که در عمر به ديگري ايثار کنيد؟ هر دوي آنها گفتند: ما حيات و زندگي و عمر را براي خود ميخواهيم. خداوند متعال به آن دو وحي نمود: چرا مثل علي بن ابي طالب نيستيد؟ من بين او و بين محمّد عقد اخوّت بستم، و علي در رختخواب محمّد خوابيده، جان خود را فداي او کرده و حيات او را بر زندگي خود مقدم داشته است. به سوي زمين رويد و او را از دشمنانش حفظ نماييد. اين دو ملک به زمين فرود آمده، جبرئيل بر بالين سر عليعليه السلام و ميکائيل بر پايين پاي او قرار گرفتند. جبرئيل ندا ميداد: «بخ بخ من مثلک يا عليّ! يباهي اللَّه تبارک وتعالي بک الملآئکة»؛ «مبارک باد، مبارک باد! چه کسي مثل تو است اي علي! خداوند تبارک و تعالي به تو بر ملائکه مباهات ميکند.»
خداوند متعال در حالي که رسولش متوجه به سوي مدينه بود در شأن عليعليه السلام اين آيه را نازل کرد: (وَمِنَ النّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغآءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ).
ابن عباس گفته است که اين آيه در شأن عليعليه السلام هنگامي نازل شد که رسول خداصلي الله عليه وآله از دست مشرکان فرار کرده و در غار با ابوبکر پنهان شده بودند، و عليعليه السلام در رختخواب پيامبر خوابيده بود.» [1] .
حديث ثعلبي را با اين طول و تفصيل جماعتي از اهل سنّت نقل کردهاند؛ از قبيل:
- غزالي. [2] .
- گنجي شافعي. [3] .
- صفوري. [4] .
- ابن صباغ مالکي. [5] .
- شبلنجي. [6] .
ابن ابي الحديد ميگويد: «تمام مفسّران روايت کردهاند که آيه (وَمِنَ النّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ) در شأن عليعليه السلام در شب خوابيدن او در رختخواب پيامبرصلي الله عليه وآله نازل شده است.» [7] .
حاکم نيشابوري از علي بن حسن نقل ميکند که اولين شخصي که جان خود را براي طلب رضاي الهي در طبق اخلاص گذاشت، علي بن ابي طالب بود؛ زيرا او بود که در رختخواب رسول خداصلي الله عليه وآله خوابيد. آنگاه ابياتي را در مدح امام عليعليه السلام نقل ميکند که اول آنها چنين است:
وقيت بنفسي خير من وطئ الحصا
ومن طاف بالبيت العتيق وبالحجر [8] .
آنگاه تصريح به صحت حديث کرده و آن را مطابق با شرط قبول حديث نزد بخاري و مسلم ميداند، گرچه آن دو نفر اين حديث را نقل نکردهاند. ذهبي نيز در «تلخيص المستدرک» تصريح به صحت آن نموده است.
[1]
الکشف والبيان، ثعلبي، ذيل آيه.[2]
احياء العلوم، ج 3، ص 238.[3]
کفاية الطالب، ص 114.[4]
نزهة المجالس، ج 2، ص 209.[5]
الفصول المهمة، ص 33.[6]
نور الابصار، ص 86.[7]
شرح ابن ابي الحديد، ج 13، ص 262.[8]
مستدرک حاکم، ج 3، ص 4.