راویان حدیث آیه خیر البریه و ارتباط آن با امامت
نقل روايات
همانگونه که اشاره شد، روايات زيادي در ذيل آيه مورد بحث وارد شده که «خير البرية» را بر امام عليعليه السلام تطبيق کرده است، اينک به برخي از روايات اهل سنّت اشاره ميکنيم:
1 - ابن حجر و ديگران از ابن عباس نقل کردهاند: هنگامي که آيه (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ...) نازل شد، رسول خداصلي الله عليه وآله خطاب به عليعليه السلام فرمود: «مقصود از آن تو و شيعيان تو است....» [1] .
2 - حاکم حسکاني نيز از ابن عباس نقل کرده که اين آيه (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ...) در شأن علي و اهل بيتعليهم السلام نازل شد. [2] .
3 - وي همچنين به سندش از امام عليعليه السلام نقل کرده که فرمود: «رسول خداصلي الله عليه وآله در حالي که من او را به سينه چسبانده بودم از دنيا رحلت نمود، حضرت فرمود: اي علي! آيا قول خداوند تعالي: (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ) را نشنيدهاي؟ آنها شيعيان تو هستند. وعدهگاه من و شما در کنار حوض (کوثر) است....» [3] .
4 - ابن مردويه از عايشه نقل کرده که گفت: به رسول خداصلي الله عليه وآله عرض کردم: چه کسي کريمترين خلق بر خداوند است؟ پيامبرصلي الله عليه وآله فرمود: آيا نخواندهاي اين آيه را (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ...)؟ [4] .
5 - ابن عساکر به سندش از جابر بن عبداللَّه انصاري نقل ميکند که فرمود: ما نزد پيامبرصلي الله عليه وآله بوديم که عليعليه السلام وارد شد. پيامبرصلي الله عليه وآله فرمود: قسم به کسي که جانم به دست اوست، همانا اين (علي) و پيروان و شيعيان او به طور حتم در روز قيامت به فوز خواهند رسيد. در اين هنگام بود که اين آيه نازل شد: (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ).
لذا هر گاه اصحاب پيامبر مشاهده ميکردند که عليعليه السلام ميآيد ميگفتند: خير البريّه آمد. [5] .
6 - ابن مردويه از امام عليعليه السلام نقل کرده که رسول خداصلي الله عليه وآله به من فرمود: «آيا قول خدا را نشنيدهاي (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا...)؟ مقصود تو و شيعيان تو است....» [6] .
7 - طبري در تفسير خود به سندش از ابي الجارود از امام باقرعليه السلام در تفسير آيه (أُولئِکَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ) نقل کرده که پيامبرصلي الله عليه وآله فرمود: «مقصود تو هستي اي علي و شيعيان تو.» [7] .
[1] صواعق المحرقه، ص 96؛ ما نزل من القرآن في عليعليه السلام، ابي نعيم، ص 237.
[2] شواهد التنزيل، ج 2، ص 495.
[3] شواهد التنزيل، ج 2، ص 459.
[4] درّ المنثور، ج 6، ص 589.
[5] درّ المنثور، ج 6، ص 589.
[6] درّ المنثور، ج 6، ص 589.
[7] جامع البيان، ج 30، ص 264.
روايات هم مضمون
روايات ديگري به همين مضمون در مصادر حديثي اهل سنّت يافت ميشود که به برخي از آنها اشارهاي ميکنيم:
1 - ابن حجر از امّ سلمه - رضي اللَّه عنها - نقل کرده: نوبت من بود که رسول خداصلي الله عليه وآله نزد من باشد، فاطمهعليها السلام به سراغ حضرت آمد و به دنبال او عليعليه السلام آمد. پيامبرصلي الله عليه وآله فرمود: اي علي! تو و اصحاب تو در بهشت ميباشيد، تو و شيعيان تو در بهشت خواهيد بود. [1] .
2 - حاکم حسکاني در ذيل آيه (وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ [2] ) از امام عليعليه السلام نقل کرده که مقصود از آنها من و شيعيان من ميباشند. [3] .
3 - ابن مغازلي به سندش از انس بن مالک نقل کرده که رسول خداصلي الله عليه وآله فرمود: از امّتم هفتاد هزار نفر بدون حساب وارد بهشت ميشوند. آنگاه به عليعليه السلام التفات کرده و فرمود: اينان شيعيان تواند و تو امام آناني. [4] .
4 - گنجي شافعي به سندش از ابوسعيد خدري نقل ميکند که رسول خداصلي الله عليه وآله به عليعليه السلام نظر کرده و فرمود: «اين (عليّ) و شيعيان او در روز قيامت فائزند.» [5] .
5 - خوارزمي از پيامبر اکرمصلي الله عليه وآله نقل کرده که خطاب به عليعليه السلام فرمود: «و همانا شيعيان تو بر منبرهايي از نورند، و همانا حقّ بر زبان تو است....» [6] .
6 - ابن عساکر به سندش از امام عليعليه السلام نقل کرده که رسول خداصلي الله عليه وآله به او فرمود: «تو و شيعيان تو در بهشت هستيد.» [7] .
7 - سمهودي به سندش از امام عليعليه السلام نقل کرده که رسول خداصلي الله عليه وآله فرمود: «خوشا به حال سبقت گيرندگان بر سايه عرش الهي در روز قيامت. عرض شد: اي رسول خدا! آنان کيانند؟ فرمود: شيعيان تو اي علي و محبّين تو. [8] .
8 - خطيب بغدادي به سند خود از رسول خداصلي الله عليه وآله نقل کرده که خطاب به عليعليه السلام فرمود: «أنت وشيعتک في الجنّة»؛ [9] «تو و شيعيان تو در بهشت خواهيد بود.»
9 - هيثمي از رسول خداصلي الله عليه وآله نقل کرده که خطاب به عليعليه السلام فرمود: «تو اوّل کسي هستي که از امت من داخل بهشت ميشود. و همانا شيعيان تو بر منبرهايي از نورند....» [10] .
10 - علامه مناوي از امّ سلمه - رضي اللَّه عنها - نقل کرده که رسول خداصلي الله عليه وآله فرمود: «عليّ وشيعته هم الفائزون يوم القيامة»؛ [11] «علي و شيعيان او همان فائزان و نجات يافتگان در روز قيامتند.»
[1] صواعق المحرقه، ص 161.
[2] سوره اعراف، آيه 181.
[3] شواهد التنزيل، ج 1، ص 204.
[4] مناقب اميرالمؤمنينعليه السلام، ص 293.
[5] کفاية الطالب، ص 175.
[6] المناقب، باب 61.
[7] ترجمة امام عليعليه السلام از تاريخ دمشق، ج 2، ص 345، رقم 845.
[8] جواهر العقدين، عقد دوم، ذکر هشتم.
[9] تاريخ بغداد، ج 12، ص 289.
[10] مجمع الزوائد، ج 9، ص 131.
[11] کنوز الحقائق، ص 98.
راويان احاديث از علماي اهل سنت
اين گونه احاديث را گروه زيادي از علماي اهل سنّت در کتابهاي خود ذکر کردهاند که برخي از آنها عبارتند از:
1 - ابن عساکر. [1] .
2 - ابن حجر هيتمي. [2] .
3 - ابونعيم اصفهاني. [3] .
4 - ابن اثير. [4] .
5 - حاکم حسکاني حنفي. [5] .
6 - ديلمي. [6] .
7 - طبراني. [7] .
8 - هيثمي. [8] .
9 - سيوطي. [9] .
10 - قندوزي. [10] .
11 - ابن مغازلي شافعي. [11] .
12 - گنجي شافعي. [12] .
13 - حمّوئي. [13] .
14 - خوارزمي. [14] .
15 - ابن حجر. [15] .
16 - بلاذري. [16] .
17 - سمهودي. [17] .
18 - طبري. [18] .
19 - ابن صباغ مالکي. [19] .
20 - خطيب بغدادي. [20] .
21 - مسعودي. [21] .
22 - مير سيد علي همداني. [22] .
23 - مناوي. [23] .
24 - ذهبي. [24] .
25 - ابو الفرج اصفهاني. [25] .
26 - شبلنجي. [26] .
27 - متقي هندي. [27] .
28 - آلوسي. [28] .
29 - شوکاني. [29] .
[1] تاريخ مدينة دمشق، ج 4، ص 318.
[2] الصواعق المحرقه، ص 96.
[3] ما نزل من القرآن في عليعليه السلام، ص 273.
[4] النهايه، ج 4، ص 106.
[5] شواهد التنزيل، ج 2، ص 459.
[6] الفردوس بمأثور الخطاب، ج 5، ص 329.
[7] المعجم الکبير، ج 1، ص 319، ح 950.
[8] مجمع الزوائد، ج 9، ص131.
[9] درّ المنثور، ج 6، ص 589.
[10] ينابيع المودة، ص 109.
[11] المناقب، ص 293.
[12] کفاية الطالب، ص 175.
[13] فرائد السمطين، ج 1، باب 31.
[14] المناقب، باب 61.
[15] لسانالميزان، ج4، ص354، رقم1039.
[16] انساب الاشراف، ج 2، ص 182، رقم 215.
[17] جواهر العقدين، عقد دوم، ذکر هشتم.
[18] جامع البيان، ج 30، ص 264.
[19] الفصول المهمة، ص 121.
[20] تاريخ بغداد، ج 12، ص 289.
[21] مروج الذهب، ج 3، ص 7.
[22] مودّة القربي، ص 90.
[23] کنوز الحقائق، ص 98.
[24] ميزان الاعتدال در حاشيه نور الأبصار، ص 131.
[25] الأغاني، ج 18، ص 90.
[26] نور الابصار، ص 159.
[27] منتخب کنز العمال در حاشيه مسند احمد، ج 5، ص 52.
[28] روح المعاني، تفسير سوره بينه.
[29] فتح الغدير، تفسير سوره بينه.
تصحيح احاديث
اين احاديث را از طرق مختلف ميتوان تصحيح نمود:
>سندي
>مضموني
سندي
اين روايات در کتب فريقين به حدّي فراوان است که انسان ميتواند به مضمون آن اطمينان حاصل کند، خصوصاً آنکه اين رويات را اهل سنّت نقل کردهاند که موافق اعتقاد آنها نبوده است، و اين به نوبه خود بر اين دلالت دارد که اين روايات قابل انکار نبوده و نميتوان آنها را جعلي دانست. و لذا ابن حجر هيتمي بعداز نقل برخي از اين احاديث، بدون آن که در سند آنها ايرادي وارد کند درصدد توجيه دلالي بر آمده است.
مضموني
در اين روايات به اين مطلب تصريح شده که امام عليعليه السلام و شيعيان و پيروان او اهل نجاتند و مصداق واقعي «خير البريّة» ميباشند. پس در حقيقت مضمون اين احاديث اشاره به الگو بودن و رهبري امام عليعليه السلام در جامعه بعد از رسول اکرمصلي الله عليه وآله دارد و اينکه هر يک از مسلمانان وظيفه دارند تا بعد از رسول خداصلي الله عليه وآله او را الگو قرار داده و از او پيروي کنند. اين مضمون را ميتوان با احاديث متواتر و صحيح السند ديگر مورد تأييد و تأکيد قرار داد؛ مثل حديث ثقلين، حديث غدير و ديگر احاديثي که پيامبرصلي الله عليه وآله در آنها حضرت عليعليه السلام را امام بعد از خود معرفي کرده و مردم را نيز به متابعت از ايشان دعوت کرده است.
